फुट्दै–जुट्दै ८ दशकको कांग्रेस : स्थापनादेखि शेरबहादुर देउवा– गगन थापा विवादसम्म

काठमाडौं, २१ असोज । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन अहिले काठमाडौंमा जारी छ। नयाँ नेतृत्व चयनका लागि भइरहेको महाधिवेशनमा पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको समूह सहभागी भएको छैन। देउवा समूहले समानान्तर महाधिवेशनको तयारी गरिरहेका बेला कांग्रेसको वर्तमान विवादले पार्टीको झण्डै आठ दशक लामो ‘फुट्दै–जुट्दै’ आएको इतिहासलाई फेरि चर्चामा ल्याएको छ।

नेपाली कांग्रेसको इतिहास हेर्दा पार्टी स्थापनादेखि नै नेतृत्व, सरकार सञ्चालन, राजनीतिक कार्यदिशा र संगठन सञ्चालनका विषयमा विवाद हुँदै आएका छन्। यी विवादमध्ये केही सामान्य गुटगत संघर्षमा सीमित भए भने केहीले पार्टीलाई औपचारिक विभाजनसम्म पुर्‍याए। हालसम्म कांग्रेसले ठूला राजनीतिक प्रभाव पार्ने तीनवटा विभाजन बेहोरेको देखिन्छ—पहिलो बीपी कोइराला र मातृकाप्रसाद कोइरालाबीचको टकरावपछि, दोस्रो गिरिजाप्रसाद कोइराला र शेरबहादुर देउवाबीचको संघर्षपछि र तेस्रो पछिल्लो गगन थापा–शेरबहादुर देउवा नेतृत्व विवादपछि।

नेपाली कांग्रेसको मूल आधार भने दुई फरक राजनीतिक संगठनको एकताबाट बनेको हो। २००३ सालमा बीपी कोइरालालगायत नेताहरूको पहलमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस गठन भयो। त्यसपछि सुवर्णशमशेर राणालगायतको पहलमा २००५ सालमा नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेस गठन भयो।

राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने साझा उद्देश्य बोकेका यी दुई संगठनबीच एकीकरणको प्रक्रिया अघि बढ्यो। अन्ततः २००६ साल चैत २७ गते कलकत्ताको टाइगर सिनेमा हलमा भएको सम्मेलनबाट नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस र नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसबीच एकीकरण भयो र ‘नेपाली कांग्रेस’ नामको नयाँ पार्टी अस्तित्वमा आयो।

यसरी कांग्रेसको इतिहासको सुरुवात नै एकताबाट भएको थियो। तर एकीकरण भएको केही वर्षमै पार्टीभित्र नेतृत्व र सरकार सञ्चालनको विषयमा गम्भीर मतभेद देखिन थाल्यो।

२००७ सालमा राणा शासनको अन्त्य भएपछि कांग्रेस सत्तामा पुग्यो। त्यसपछि पार्टी सभापति मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री बने। तर पार्टीको नेतृत्व र सरकारको नेतृत्व एउटै व्यक्तिले गर्ने कि नगर्ने भन्ने प्रश्नमा मातृका र उनका भाइ बीपी कोइरालाबीच मतभेद बढ्दै गयो।

२००९ सालमा बीपी कोइराला कांग्रेस सभापति निर्वाचित भएपछि पनि सरकार सञ्चालनको विषयमा विवाद कायमै रह्यो। कांग्रेसले मातृकासहित सरकारमा रहेका केही मन्त्रीलाई राजीनामा दिन निर्देशन दिएको थियो। निर्देशन नमानेपछि मातृका पक्षमाथि कारबाही भयो र अन्ततः उनी कांग्रेसबाट अलग भए।

२००९ साल भदौ २१ गते मातृकाको नेतृत्वमा छुट्टै कांग्रेस तदर्थ समिति गठन भयो। त्यसपछि २०१० सालमा उनले ‘राष्ट्रिय प्रजा पार्टी’ गठन गरे। यसलाई कांग्रेस इतिहासको पहिलो ठूलो औपचारिक विभाजनका रूपमा लिइन्छ।

त्यसपछि पनि कांग्रेसभित्र साना–ठूला चोइटाहरू देखिए। भद्रकाली मिश्रलगायत नेताहरूले अलग संगठन निर्माण गरे भने अन्य नेताहरूले पनि छुट्टाछुट्टै राजनीतिक धार अघि बढाए। तर यीमध्ये धेरै विभाजन दीर्घकालीन रूपमा प्रभावशाली रहन सकेनन्।

२०१७ साल पुस १ गते राजा महेन्द्रले निर्वाचित बीपी कोइराला सरकार अपदस्थ गरी राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लगाएपछि कांग्रेसको औपचारिक संगठनात्मक गतिविधि लामो समय प्रभावित भयो।

त्यसपछि कांग्रेसको मुख्य संघर्ष नै पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध केन्द्रित भयो। २०१८ सालमा सशस्त्र संघर्षदेखि २०३६ सालको जनमतसंग्रह र अन्ततः २०४६ सालको जनआन्दोलनसम्म कांग्रेसले विभिन्न चरणमा राजनीतिक संघर्ष अघि बढायो। २०४६ सालको आन्दोलनपछि बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापित भयो।

२०४८ सालको आमनिर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले बहुमत पाएपछि गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा सरकार गठन भयो। तर पार्टीभित्रको विवाद र संसदीय दलभित्रको मतभेदका कारण सरकारले पाँच वर्षे कार्यकाल पूरा गर्न सकेन। २०५१ सालमा मध्यावधि निर्वाचन भयो।

२०५६ सालको निर्वाचनमा कांग्रेस पुनः बहुमतमा फर्कियो। तर त्यसपछि माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व, दरबार हत्याकाण्ड, राजसंस्थाको सक्रियता र सरकार सञ्चालनका विषयले कांग्रेसभित्र नयाँ किसिमको शक्ति संघर्ष जन्मायो।

कांग्रेसको इतिहासमा दोस्रो ठूलो औपचारिक विभाजन २०५९ सालमा भयो। त्यसबेला गिरिजाप्रसाद कोइराला पार्टी सभापति थिए भने शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री।

माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वका बीच संकटकाल लम्ब्याउने, प्रतिनिधिसभा विघटन गर्ने र मध्यावधि निर्वाचनमा जाने विषयमा देउवा र पार्टी सभापति कोइरालाबीच विवाद चर्कियो। देउवाले २०५९ जेठ ८ गते प्रतिनिधिसभा विघटन गरेपछि पार्टीभित्रको संघर्ष थप गहिरियो। कांग्रेसले देउवालाई पार्टीबाट निष्कासन गरेपछि २०५९ असारमा देउवाले ‘नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक)’ गठन गरे।

त्यसपछि केही वर्ष कांग्रेस दुई छुट्टाछुट्टै संगठनका रूपमा अघि बढ्यो। मूल कांग्रेसको नेतृत्व गिरिजाप्रसाद कोइरालाले गरे भने नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) को नेतृत्व शेरबहादुर देउवाले गरे।

दुई कांग्रेसबीचको विभाजन लामो समय टिकेन। राजनीतिक परिस्थिति परिवर्तन हुँदै गएपछि दुवै पक्ष पुनः एक ठाउँमा आउने वातावरण बन्यो।

अन्ततः २०६४ साल असोज ८ गते नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) बीच एकीकरण भयो। एकीकृत कांग्रेसमा शेरबहादुर देउवा पुनः मूल पार्टीमा फर्किए। त्यसपछि उनी १३औँ र १४औँ महाधिवेशनबाट लगातार दुईपटक पार्टी सभापति निर्वाचित भए।

कांग्रेसको पछिल्लो संकट भने २०८२ सालमा विकसित भयो। जेनजी आन्दोलनपछि पार्टीको नेतृत्व र संगठन सुधारको विषयमा विवाद चर्कियो। गगनकुमार थापा र विश्वप्रकाश शर्मासहितको पक्षले विशेष महाधिवेशनको माग अघि बढायो।

२०८२ पुस २७ देखि २९ गतेसम्म भएको विशेष महाधिवेशनबाट गगनकुमार थापा सभापतिमा निर्वाचित भए। त्यसपछि निर्वाचन आयोगले थापा नेतृत्वको कार्यसमितिलाई मान्यता दिएको थियो। सर्वोच्च अदालतले पनि त्यससम्बन्धी निर्णय सदर गरेको भए पनि पछि पुनरावलोकनका लागि मुद्दा अघि बढेको अवस्था छ।

देउवा पक्षले भने विशेष महाधिवेशनको वैधानिकतामाथि प्रश्न उठाउँदै त्यसलाई स्वीकार गरेको छैन। यही विवादका कारण अहिले कांग्रेसभित्र दुई अलग महाधिवेशन प्रक्रियासमेत देखिएको छ। थापा नेतृत्वको पक्षले १५औँ महाधिवेशन काठमाडौंमा आयोजना गरिरहेको छ भने देउवा समूहले छुट्टै समानान्तर महाधिवेशनको तयारी अघि बढाएको छ। देउवा समूहले केन्द्रीय महाधिवेशन डिसेम्बर ७ देखि ९ सम्म गर्ने योजना सार्वजनिक गरेको छ।

कांग्रेसको इतिहासलाई हेर्दा पार्टीमा भएका ठूला विभाजनको कारण फरक–फरक भए पनि एउटा समान पक्ष देखिन्छ—विभाजन स्थायी बनेनन्।

२००६ सालमा दुई संगठनको एकताबाट बनेको कांग्रेस २००९ सालमा पहिलोपटक विभाजित भयो। त्यसपछि विभिन्न समूह र धारमा आन्तरिक चोइटाहरू देखिए। २०५९ सालमा देउवाको नेतृत्वमा दोस्रो ठूलो विभाजन भयो र पाँच वर्षपछि २०६४ सालमा पुनः एकता भयो। अहिले २०८२/८३ सालमा देउवा र थापा नेतृत्वको विवादले कांग्रेसलाई तेस्रो ठूलो विभाजनको अवस्थामा पुर्‍याएको छ।

यसबीच कांग्रेसले बीपी कोइराला, मातृकाप्रसाद कोइराला, सुवर्णशमशेर राणा, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला, सुशील कोइराला र शेरबहादुर देउवा हुँदै अहिले गगनकुमार थापाको नेतृत्वसम्मको यात्रा तय गरेको छ।

तर अहिलेको अवस्था विगतभन्दा फरक छ। विगतका दुई ठूला विभाजनपछि कांग्रेस पुनः एकीकृत भएको थियो। तेस्रो विभाजनका रूपमा देखिएको वर्तमान विवाद भने अझै अन्तिम निष्कर्षमा पुगेको छैन। एकातर्फ १५औँ महाधिवेशन चलिरहेको छ, अर्कोतर्फ देउवा समूह समानान्तर महाधिवेशनको तयारीमा छ र नेतृत्वको वैधानिकतासम्बन्धी विवाद पनि अदालतमा विचाराधीन छ।

त्यसैले कांग्रेसको आठ दशक लामो इतिहासमा अहिलेको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न केवल नयाँ नेतृत्व को बन्छ भन्ने होइन, विभाजित दुई धार फेरि एउटै कांग्रेसभित्र कसरी समेटिन्छन् भन्ने पनि हो। विगतले विभाजनपछि एकताको बाटो देखाएको छ; तर वर्तमान विवादको अन्तिम राजनीतिक र कानुनी निकास के हुन्छ भन्ने अझै स्पष्ट भइसकेको छैन।